Çoğu insan doktora çalışmalarına okumayla başlar. Bunun nedeni, planlanan araştırmanın, bilgiye katkısını açık bir şekilde ortaya koyabilmesi için daha önce yapılmış çalışmalara dayanarak, mevcut literatür üzerine inşa edilmesi gerektiğidir.
Bu gerekli okuma sürecini anlamlandırmanın çeşitli yolları vardır. Stratejilerden biri, alanla ilgili daha önce hazırlanmış el kitaplarını veya tanıtım kılavuzlarını kullanarak alanda şimdiye kadar neler yapılmış olduğunu anlamaya çalışmaktır. Bir başka yaklaşım ise kapsam belirleme çalışması yapmaktır. Alternatif olarak, konunuzla ilgili sorulabilecek bazı soruları hazırlayarak okuma yapmanız gereken alanlara dair bir liste oluşturabilirsiniz. Dördüncü seçenek ise dar ve açık bir alan belirleyip orada "kazı çalışması" yapmaktır.
Kazı çalışması yapmak, küçük bir metin grubunun doğrudan konunuz hakkında ne söylediğini okumak anlamına gelir. Ama aynı zamanda, bu metinlerin alan hakkında genel olarak size ne gösterebileceğini anlamak için okumak demektir
Kazı çalışması yapmak, yalnızca bir metnin konunuzla ilgili olarak neyi tartıştığını sormak anlamına gelmez; aynı zamanda hangi literatürün, yöntemin, verinin ve analitik süreçlerin kullanıldığını gözden geçirerek, ortaya konan iddiaların dayandığı temeli de not etmektir – hangi kanıtlar derlenmiştir? Bu bilgiler, metinler karşılaştırıldığında size alanla ilgili daha genel bir bakış açısı kazandırabilir. Bu nedenle kazı çalışması yapmak, alanı keşfetmenin ve onun neyle ilgili olduğunu anlamanın bir yoludur.
Ne demek istediğimi bir örnek üzerinden göstereyim.
Farz edelim ki, yayın yoluyla doktora yapma deneyimleri üzerine bir çalışma yürütüyorum (yayın yoluyla doktora: tezin, yayınlanmış üç çalışmanın bir araya getirilmesiyle oluşturulduğu doktora modeli -ç.n.). Doktora danışmanlığına ilişkin literatür yalnızca yayın yoluyla yapılan doktoralara değil, tüm doktora çalışmalarına yönelik yazılmış olsa da, yine de bu alanda neler yazıldığına bakmam gerektiğini biliyorum. Bu nedenle, bir dergi yayıncısının web sitesinde temel bir araştırma yaparak "doktora", "doktora eğitimi" ve "doktora danışmanlığı" terimleriyle arama yapıyorum. Başlangıçta bir dizi makale buluyorum. Burası, konuya başlayabileceğim ve alan içinde bir tür kazı çalışması yapabileceğim nokta.
Bu küçük makale setini okurken, doktora danışmanlığının farklı şekillerde ele alındığını fark ediyorum: pedagoji, öğretim, rehberlik, stajyerlik gibi. Biraz daha derine indiğimde, doktora danışmanlığı literatürünün eğitim ve sosyal psikoloji alanlarından geldiğini görebiliyorum. Eğitim alanında ise hem mesleki eğitim hem de genel eğitim yaklaşımları öne çıkıyor. Ayrıca tarihsel bazı araştırmalarla birlikte, daha genel felsefe literatürüne atıfta bulunan ve felsefi sorular ortaya koyan bir makaleye de rastlıyorum.
Aynı makale setinden, doktora yapma deneyiminin tanımlarının ve analizlerinin farklı kavramlarla ilişkilendirildiğini de görüyorum. Kimlik üzerine yazılmış çalışmalara rastlıyorum; bu çalışmalar hem sosyoloji hem de sosyal psikoloji alanlarından geliyor. Duygular etrafında yapılan araştırmaları görüyorum; bunlar da yine sosyoloji, sosyal psikoloji ve deneysel psikolojiye dayanıyor. Keza, beden kavramına yapılan atıflar da sosyal psikoloji ve sosyolojinin bir karışımını yansıtıyor.
Sağlam bir danışmanlık literatürünün yalnızca yükseköğretimle ilgili olduğunu değil, aynı zamanda yükseköğretime dair diğer kaynaklarla da bağlantılı olduğunu fark ediyorum. Buradan, yükseköğretimin başlı başına bir araştırma alanı olduğu sonucuna varıyorum. Bu alanda çalışan kişiler yalnızca eğitim alanından değil; fen bilimleri dâhil olmak üzere farklı disiplinlerden geliyorlar. Görünen o ki, çeşitli disiplinler üniversitelerdeki bilgi üretim süreçleriyle ilgileniyor.
Başlangıç noktası olarak seçtiğim bu sınırlı metin grubuyla kazı çalışması yaparken, farklı araştırma yöntemlerinin kullanıldığını görüyorum. Anket, literatür temelli ve görüşmeye dayalı çalışmalar bulunuyor. Bu çalışmalar, doktora disiplinleri ve aşamalarıyla kesişiyor. Bu nedenle, alanın genel olarak doktora danışmanlığı deneyimini kapsadığını düşünüyorum; ancak bu kapsamanın belirli araştırma yöntemlerinden elde edilen verilerle şekillendiğini de fark ediyorum. Bu da diğer yöntemlerin doldurabileceği bazı boşluklar olduğu anlamına gelir.
Ayrıca, birçok makalede benzer alıntıların kullanıldığını fark ediyorum. Disiplinler arasındaki farklılıklara rağmen, neredeyse herkes aynı birkaç makaleye ve akademisyene atıfta bulunuyor. Muhtemelen bu isimler, alanın önemli figürleri. Şu anda neden bu kadar merkezi olduklarını tam olarak anlayamayabilirim, ancak ileride mutlaka okumam gereken kaynaklar olduklarını düşünüyorum.
Görüyorsunuz, çok az miktarda ön okuma yapmam bile hem içinde bulunduğum alan hakkında bana bazı bilgiler vermeye başlıyor hem de yayın yoluyla doktora hakkında düşünmeye başlayabileceğim olası yolları gösteriyor. Üstelik artık elimde keşfedebileceğim potansiyel literatürlerin bir listesi var. Bunun da ötesinde, alandaki en yaygın araştırma yöntemini mi kullanmak istiyorum, yoksa başka bir yöntemi mi tercih ederim, bunu da düşünmeye başlayacağım.
Kendi disiplinimden edindiğim temelin yanı sıra diğer disiplinlerle bağlantı kurmak isteyip istemediğime de karar verebilirim. Diğer alanlardan gelen kavramları kendi kavramsal dağarcığıma katabilir (yani daha geniş bir perspektif geliştirebilir) ya da bunun yerine mevcut kavramsal ve teorik birikimimi derinleştirmeye odaklanabilirim.
Fena sayılmaz, değil mi? Bu okumanın sonunda -birkaç günden fazla sürmedi- artık içinde bulunduğum alanın yükseköğretim araştırması olduğunu belli bir güvenle söyleyebilirim. Ayrıca bazı çalışma önerilerim oluştu: Alan; psikoloji, sosyoloji, tarih ve felsefe temelli görünüyor.
Belirli türde araştırma tasarımlarının ve veri toplama yöntemlerinin bu alanda baskın olduğu da dikkat çekiyor.
Şimdi bu önerileri daha derinlemesine okumalarla test edebilir ve geliştirebilirim.
Sanırım anlatmak istediğim şeyi anladınız.
Kazı çalışması yapmak ve önünüze düşen geçmiş makaleleri okumak, alanınıza dair bir kavrayış geliştirmenize olanak tanır. Bu süreçte “kazı yapmak” şunları yapmak anlamına gelir:
- İçinde bulunduğunuz alanın genel yapısını, geleneklerini, boşluklarını ve kör noktalarını anlamak ve açıklamak,
- Çalışmanızın, mevcut çalışmaların hangi yönleriyle örtüştüğünü ve hangi yönleriyle ayrıldığını belirlemek,
- Üzerine inşa ettiğiniz ya da hitap ettiğiniz çalışmalar arasında en etkili olanları tespit etmek ve bunları gerekçeleriyle birlikte açıklamak.
Bugünün doktora mesajı şu: Bir yerden okumaya başlamalısınız. Eğer sadece içerik için değil, aynı zamanda alanı anlamak için de okur, literatürde derine iner ve ilerledikçe alan hakkında önermeler geliştirirseniz; sadece makalelerin sizin araştırma sorunuz hakkında söylediklerine odaklanarak okumaktan daha hızlı ve daha güçlü bir anlayış elde edersiniz.
